الشرح

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਆਪਣੇ ਸਹਾਬੀਆਂ (ਸਾਥੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸੀ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਲਮ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜ਼ਿਯਾਦ ਬਿਨ ਲਬੀਦ ਅੰਸਾਰੀ (ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ) ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਾਥੋਂ ਇਲਮ (ਗਿਆਨ) ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਖੋਹ ਦਿਆਂਗੇ, ਜਦਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਰਆਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਸੁੰਹ! ਅਸੀਂ ਕੁਰਆਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਾਂਗੇ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ (ਪੋਤਿਆਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹਾਂਗੇ? ਇਸ 'ਤੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਹੇ ਜ਼ਿਯਾਦ! ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਆ ਦੇਵੇ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮਦੀਨੇ ਦੇ ਆਲਿਮਾਂ (ਵਿਦਵਾਨਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਮਝਦਾ ਸੀ! ਫੇਰ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਲਮ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੁਰਆਨ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਲਮ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਯਹੂਦੀਆਂ ਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਤੌਰਾਤ ਤੇ ਇੰਜੀਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ (ਉਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਮ (ਗਿਆਨ) 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।