الشرح

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਫਤਹਿ ਮੱਕਾ ਦੇ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਰਮਾਇਆ: ਹੇ ਲੋਕੋ! ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਹਾਲਤ (ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ) ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ-ਦਾਦਿਆਂ 'ਤੇ ਘੁਮੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਦੋ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ: ਜਾਂ ਤਾਂ ਨੇਕ, ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਮਿਨ (ਈਮਾਨ ਵਾਲਾ) ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਯੋਗ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਫੇਰ ਦੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮੰਦਭਾਗਾ ਕਾਫ਼ਿਰ (ਅਧਰਮੀ) ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੁੱਛ, ਨਿਕੰਮਾ ਅਤੇ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੇ ਖਾਨਦਾਨ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਦਮ ਦੀ ਔਲਾਦ (ਸੰਤਾਨ) ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਆਦਮ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘੁਮੰਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅੱਲਾਹ ਤਆਲਾ ਦੇ ਇਸ ਫਰਮਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: {ਹੇ ਲੋਕੋ! ਅਸਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ (ਆਦਮ ਤੇ ਹੱਵਾ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਅਤੇ ਕਬੀਲੇ (ਗੋਤਰ, ਬਰਾਦਰੀਆਂ) ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ (ਪਰੰਤੂ) ਅੱਲਾਹ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ–ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹੀਓ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ (ਰੱਬ ਤੋਂ) ਡਰਦਾ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਲਾਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।} [ਸੂਰਤ ਹੁਜਰਾਤ: 13]